• Prenta

• Prenta

Sögur

Bakkabræður - Faðir vor kallar kútinn

Á bænum Bakka í Svarfaðardal, bjó fyrir löngu bóndi einn, fremur fátækur. Átti hann þrjá syni sem hétu Gísli, Eiríkur og Helgi. Voru þeir bræður kunnir um sveitir fyrir heimsku og gengu af þeim sökum undir ýmsum heitum sem sveitungar þeirra sköffuðu rausnarlega, eins og Bakkabræður, Bakkaflón, Bakkusar, Bakkabusar, Bakteríusar og fleira í svipuðum dúr. Undarlegt var allt háttalag þeirra bræðra og ef einn gerði eitthvað, gerðu hinir það líka. Ef einhver þeirra þurfti að fara af bæ, fóru þeir ævinlega allir. Ef þeir töluðu hver við annan, sögðu þeir jafnan, “Heyrðu, Gísli-Eiríkur-Helgi”, því þeir höfðu aldrei glöggvað sig á því hver hét hvað - og slógu því ætíð varnagla með því móti að þegar Gísli sagði, “Heyrðu, Gísli-Eiríkur-Helgi”, sagði Eiríkur, “Já, Gísli-Eiríkur-Helgi” og þá sagði Helgi nær undantekningarlaust “Voruð þið að tala við mig, Gísli-Eiríkur-Helgi?” en við því átti Gísli aðeins eitt svar: “Nei, það held ég ekki”.

Einu sinni reru þeir bræður með föður sínum til fiskidráttar. En þegar hér var komið sögu, var karl orðinn roskinn mjög og heilsulaus og þurfti því jafnan að hafa meðferðis mixtúru eina rammsterka, sem skottulæknir úr nærliggjandi sveit hafði fengið honum til heilsubótar. Og er þeir héldu í róðurinn, var mixtúran höfð meðferðis. Geymdi karlinn mixtúruna í gríðarlega miklu íláti eða blöndukút og var hann settur í skut bátsins og skyldi verða þar til taks, ef eitthvað amaði að karli. Er þeir voru komnir út á auðan sjó og höfðu dorgað um hríð, vildi svo til, sem við mátti búast, að karli varð fjarskalega illt. Hann lagðist tafarlaust fyrir og tók að emja af kvölum. “Æ, ó, ó, í guðsbænum, nú kalla ég á kútinn”. Þá sneri Gísli sér að hinum og sagði, “Gísli-Eiríkur-Helgi, faðir vor kallar kútinn!” Og Eiríkur hváði, “Ha? Faðir vor?” Og Gísli ítrekaði að bragði, “Já, faðir vor”. Þá spurði Eiríkur, “Faðir vor þú sem ert á himnum?” “Nei, nei”, sagði þá Gísli og bætti svo við, “þú sem ert í bátnum”. Þá horfði Eiríkur tómum augum út í loftið um hríð og spurði síðan, “Nú? Hver er það?” Og Gísli svaraði, “Faðir vor”. Þá spurði Eiríkur, “Þú sem ert á himum helgist þitt nafn?” Og Gísli svaraði, “Nei, sem er í bátnum, kallar á kútinn”. Og þá loks áttaði Eiríkur sig og sagði, “Nú? Hann”. Og svo sneri Eiríkur sér að Helga og sagði, “Gísli-Eiríkur-Helgi, faðir vor kallar kútinn”, en við það vaknaði Helgi upp úr dagdraumum sínum og sagði, “Gísli-Eiríkur-Helgi, faðir vor kallar kútinn”. Þá hrökk Gísli í kút og sagði hissa, “Nú? Ekki heyrði ég hann kalla”, og Eiríkur sagði, “Ekki ég heldur”.

Og við svo búið sneru þeir bræður sér að verki og tóku aftur til við að dorga. Og karl faðir þeirra lá enn afvelta, sárkvalinn og kallaði enn á kútinn, allt hvað af tók. Þá sagði Gísli, “Gísli-Eiríkur-Helgi, faðir vor kallar kútinn”. Og Eiríkur tók undir og sagði líka, “Nú? Gísli-Eiríkur-Helgi, faðir vor kallar kútinn”. Og Helgi fór eins að og sagði, “Nú? Gísli-Eiríkur-Helgi, faðir vor kallar kútinn”. Við svo búið sneri Helgi sér aftur að veiðarfærunum, sama gerðu bræður hans og enn héldu þeir áfram að dorga, meðan karlinn lá fyrir, emjandi af kvölum. Og á þessu voru þeir bræður að stagast, fram eftir degi, þangað til karlinn var dauður, því enginn þeirra skildi hvað karlinn vildi kútnum, auk þess sem þeir töldu, hver fyrir sig, að þeir hefðu komið erindinu áleiðis. Síðan er það haft fyrir máltæki að sá “kalli kútinn”, sem er að deyja.

Þegar þeir bræður loks lögðu bátkænu sinni að landi síðla dags, tóku þeir að velta því fyrir sér hvað þeir ættu að gera við karl föður sinn, sem lá andaður í bátnum. “Hvað er til ráða, Gísli-Eiríkur-Helgi?” spurði Gísli. “Verðum við ekki að láta jarðsyngja hann í kirkjunni, Gísli-Eiríkur-Helgi”, sagði þá Eiríkur. “Nei, Gísli-Eiríkur-Helgi”, skaut Helgi þá inn í og bætti síðan við, “Það gengur ekki því karli föður okkar var uppsigað við kirkjuvaldið, trúði aldrei á guð hálfmáttugan og bað okkur lengstra orða að láta aldrei jarða sig, Gísli-Eiríkur-Helgi”. Við þetta sló þunga þögn á bræðragengið frá Bakka, meðan þeir veltu vöngum yfir því hvað hægt væri að gera við skrokkinn af karli, úr því að ekki mátti jarða hann. Loks stundi Gísli upp, “Nú, Gísli-Eiríkur-Helgi, ef ekki má jarða karl, hvað getum við þá gert?” Þá hugsaði Eiríkur sig um andartak og svo þung voru heilabrot hans að augun runnu í kross. Þó sagði hann að lokum, “Nú, Gísli-Eiríkur-Helgi, ef ekki má jarða karl, hvað getum við þá gert?” Og þá varð þeim báðum litið á Helga, sem gapti um stund eins og þorskur á þurru landi, uns hann stundi upp, “Nú, Gísli-Eiríkur-Helgi, ef ekki má jarða karl, ætli við verðum þá ekki bara að gróðursetja hann?”

Og lýkur hér þessari sögu af Bakkabræðrum þeim Gísla, Eiríki og Helga.

Gömul þjóðsaga - Gísli Rúnar Jónsson endursagði

Sagan af Gilitrutt

Einu sinni í eldgamla daga bjó ungur bóndi austur undir Eyjafjöllum. Hann var vinnusamur mjög og duglegur. Hann var nýkvæntur þegar þessi saga gerist. Konan hans var ung og snotur og að mörgu leyti býsna væn en því miður duglaus og dáðlaus, nennti ekkert að gera, hékk í leti í baðstofunni og skipti sér lítið af búinu. Þetta líkaði bónda mjög illa, en gat þó ekki að gert. Og enn verra var að búið þeirra var stórt, hann átti margt fé og hafði mörgu að sinna.

Eitt haust hafði bónda safnast mikil og góð ull af kindunum sínum og eins og venja var fékk hann konu sinni ullarstranga og bað hana að vinna úr henni vaðmál um veturinn, en úr vaðmálinu mátti síðan gera föt og sauma flíkur. En konan tók nú ekki líflega undir það. Leið svo fram á vetur, að konan snerti ekki á ullinni og minntist bóndinn þó oft á það. Einhverju sinni sem oftar kom bóndi að máli við konu sína og spurði, "Ertu byrjuð að vinna ullina?" En hún sneri upp á sig og sagði þurrlega, "Æi, svei mér nei, ég nenni því ekki". Við svo búið gekk bóndi út, daufur í dálkinn og fór að sinna búinu.

Þá bar það til tíðinda einn daginn, er kona bónda sat aðgerðarlaus með hendur í skauti, að á bæjarhellunni birtist kerlingarskrukka ein, heldur stórskorin, sem hún hafði aldrei áður séð. Skipti engum togum að kerlingin bar strax upp erindið og sagði aumlega, "Má ég biðja þig fyrir greiða einn, mér til handa?" En eins og við var að búast gall við samskonar viðkvæði hjá bóndakonunni og fyrr og hún hreytti út úr sér, "Æi, ég nenni því nú helst ekki". En kerlingarskrukkan lét sig ekki og kvaðst fús til að endurgjalda henni greiðann, ef hún kærði sig um. "Ég er rösk til ýmissa verka, nefndu það og líkur eru á að ég geti liðsinnt þér", sagði hún svo og beið átekta eftir svari. Og þá datt konu bóndans snjallræði í hug. "Segðu mér, geturðu ef til vill unnið fyrir mig ull til vaðmála?" Við þetta færðist glott yfir útskorið andlit kerlingarskrukkunnar og hún sagði af sannfæringu, "Fáðu mér hana þá tafarlaust!" Og kona bónda tók kerlingu á orðinu, þreif upp stóran ullarpoka og fékk henni. Kerling tók við sekknum, snaraði honum því næst af undraverðum burðum á bak sér og sagði svo, "Ég skal koma með voðina á sumardaginn fyrsta, fullunna sem væri hún úr voðarveri kóngsins í Kaupmannahöfn". Þetta þótti konu bónda hin bestu skipti en afréð þó að spyrja kerlingu hvað hún vildi hafa í kaup. Þá glotti kerling undirfurðulega og sagði, "Tja … það er nú svo sem ekki mikið … en þegar þar að kemur, skalt þú segja mér nafn mitt í þriðju gátu og erum við þá sáttar". Konu bónda þótti þetta nú létt verk og löðurmannlegt og sagði, "Iss, skítur á priki". Og við svo búið hvarf kerling á braut.

Leið nú fram á veturinn og var bóndi að vonum orðinn langeygur eftir ullarvaðmálinu og af þeim sökum kom hann eitt sinn sem oftar að máli við konu sína. "Og hvað skyldi líða ullinni og vaðmálinu?" spurði hann brúnaþungur. En kona hans var snögg upp á lagið, sem endranær og svaraði með þótta, "Það skiptir þig engu, karl minn og hættu nú þessu suði. Ég get lofað þér því að vaðmálið skaltu fá, unnið til síðustu ullarrýju, slétt og fellt sem værðarvoð, á sumardaginn fyrsta". Ekki var bóndi nú trúaður á að þetta gengi eftir, en lét þó gott heita.

Leið nú fram á útmánuði, en þá fer konan að hugsa um nafn kerlingar. En þeim mun lengur sem hún brýtur heilann, þeim mun færri ráð sér hún fær til að komast að því. Gerðist hún nú áhyggjufull mjög og hugsjúk af þessu, svo hún var vart mönnum sinnandi, æddi um baðstofugólfið og var friðlaus. Bóndi hennar varð þess var og spurði hana einhverju sinni, "Ég sé þér er brugðið þessi dægrin, hvað amar að þér?" Þá staðnæmdist konan eitt andartak, tyllti sér á brík og sagði, "Það er löng saga frá að segja …" Og lengra komst konan ekki, því hún brast í mikinn grát. En að lokum kom hún sér þó til þess, með erfiðismunum og ekkasogum, að segja bónda sínum upp alla söguna. Þegar hún hafði lokið frásögninni, varð bóndi þungbúinn og ekki laust við að ótti væri í svip hans og augnaráði er hann sagði við hana, "Þar fórstu illa að ráði þínu og ertu nú búin að koma sjálfri þér og okkur báðum í sjálfheldu, þar sem ljóst má vera að kerling þessi er tröll". Konan náfölnaði, greip í hönd bónda síns og sagði, "Tröll? Hvað áttu við?" Þá tók bóndi að ganga um gólf meðan hann skýrði konu frá því sem hann grunaði verst. "Já, tröll! Og fyrir greiðasemina, mun tröllið vilja taka þig að launum". Við þetta setti enn grát að konu bónda og var hún óhuggandi dögum saman.

Fáeinum dögum síðar varð bónda gengið upp undir fjallið og kom hann á grjóthól einn stóran. Hann var að hugsa um raunir sínar og konu sinnar og vissi varla af sér. Þá heyrist bónda sem hann heyri högg inni í hólnum. Hann gengur á hljóðið og kemur að smugu einni í fjallinu. Er hann gægist inn trúir hann vart eigin augum, en þar er kerling ein heldur stórvaxin og situr að ullarvef. Hefur hún vefinn milli fóta sér og slær hann mjög og á meðan kveður hún fyrir munni sér skrækum róm, "Hæ, hæ og hó, hó. Húsfreyja veit ei, hvað ég heiti; hæ, hæ og hó, hó. Gilitrutt heiti ég, hó, hó. Gilitrutt heiti ég, hæ, hæ og hó, hó!" Og þetta ítrekaði hún í sífellu og sló vefinn í ákafa svo vaðmálið spýttist undan henni eins og úr vefmaskínu. Bóndi varð glaður við og þóttist vita að þetta myndi vera kerling sú, sem hafði hitt konu hans um haustið.

Hann fer síðan heim og ritar hjá sér á miða nafnið Gilitrutt. Ekki lét hann þó konu sína heyra það og kom nú hinn síðasti vetrardagur. Þá var húsfreyja mjög angurvær, og fór ekki í klæði sín um daginn, en var í hugarvíli sem aldrei fyrr. "Jæja, góða mín, veistu nafn hennar vinnukonu þinnar?" spurði bóndi. Vesalings konan hristi höfuðið og stundi, "Nei, ég hef enga hugmynd um hvað kerling heitir og er mér nauðugur sá kostur að deyja úr harmi." Og svo tók hún að gráta. En þá vék bóndi sér að henni og sagði henni að þess þyrfti nú ekki við, fékk henni miðann með nafninu á og sagði henni upp alla sögu. Hún tók við blaðinu og skalf af hræðslu, því hún óttaðist, að nafnið kynni að vera rangt. "Ó, en viltu vera hjá mér, þegar kerlingarskarnið kemur, elskan mín?" Þá setti bóndi upp strangan svip og sagði, "Ó, nei, þú varst ein í ráðum þegar þú fékkst henni ullina, svo það er best að þú gjaldir ein kaupið". Og að því sögðu snerist bóndi á hæl og strunsaði út bæjargöngin.

Nú kemur sumardagurinn fyrsti, og lá konan ein í rúmi sínu, en enginn maður annar var í bænum. Heyrir hún þá dunur miklar og undirgang og áður en langt um líður kemur þar kerlingin og er nú ekki frýnileg. Hún snarar inn á gólfið vaðmálsstranga gríðarlega miklum og stórum en snoturlega ofnum. "Jæja, væna, hvað heiti ég nú, og hvað heiti ég nú?" sagði hún og glotti við ljóta skögultönn. Vesalings konan, sem var nær dauða en lífi af ótta, afréð þó að teygja lopann ögn um sinn og sagði sakleysislega, "Heitirðu nokkuð … Signý?" Þá skellti kerlingin upp úr og sagði, "Það heiti ég, það heiti ég, eða hitt þó heldur - og gettu aftur, húsfreyja". Þá sagði konan og virtist alveg vera að bugast, "Heitirðu nokkuð … Ása?" Við þetta tók kerling bakföll af hlátri og var nær oltin niður af baðstofuloftinu. "Það heiti ég, það heiti ég, eða hitt þó heldur - og gettu enn, húsfreyja!" Þá stóð kona bónda á fætur, taldi í sig kjark og sagði, "Ekki vænti ég þess að þú heitir Gilitrutt?" Við þetta varð kerlingunni svo bilt, að hún datt kylliflöt á baðstofugólfið og varð þá skellur mikill. Reis hún svo upp, gaut gulum glyrnum á konu bóndans eitt andartak, en fór svo burtu og sást aldrei síðan.

Konan varð nú fegnari en frá megi segja yfir því, að hún hafði sloppið frá tröllskessunni með þessum hætti og varð hún öll önnur. Gerðist hún iðjusöm mjög og vann ull sína sjálf æ síðan, bónda sínum til mikillar gleði. Lifðu þau saman í sátt allt til æviloka, sem var löngu síðar, því bæði náðu háum aldri, eignuðust átta börn, átján barnabörn og áttatíu og átta barnabarnabörn.